काठमाडौं । भक्तपुर नगरपालिका स्थित तचपालमा रहेको भिमसेन मन्दिरमा होली पर्व मनाउने क्रममा एक विशेष परम्परा पाइन्छ जसको इतिहास र सांस्कृतिक महत्व ठूलो छ। भिमसेन मन्दिरको पाटीमा गुञ्जिने प्रचलित गीतहरू आजकाल लोपोन्मुख छन्। यस्ता गीतहरू, जसमध्ये एक प्रसिद्ध गीत हो: “भिसीं द्यो या लग खङ लो वान ला”, जसमा भिमसेनको लिङ्गको पूजा र होली पर्वसँगको सम्बन्ध व्याख्या गरिएको छ।
यस मन्दिरमा परम्परागत रूपमा फागुन शुक्ल अष्टमीदेखि पूर्णिमासम्म होलीको रौनकमा भिमसेन गुठीका गायजुले गीत गाएर होलीको स्वागत र विदाइ गर्थे। यस पर्वमा भक्तजनहरूले भिमसेनको लिङ्गको पूजा गर्ने परम्परा पनि छ। फागुन शुक्ल अष्टमीको दिन मन्दिरमा तीन हात लामो, ३० इन्च मोटो काठको लिङ्गलाई स्नान गराई, विभिन्न स्थानमा घुमाउने परम्परा थियो, जसले भक्ति र प्रेमको सन्देश दिन्थ्यो।
हालै, यस परम्पराको महत्व घट्दै गएको छ र धेरै स्थानियहरूलाई यसको सम्बन्ध थाहा छैन। तर यो परम्परा अझै पनि केही स्थानमा जीवित रहेको छ, जहाँ भक्तजनहरूले लिङ्गलाई टोलटोलमा घुमाएर पूजा गर्छन्।
होलीको समयमा गाइने ‘अबिरया होली तंचाया ला ल्यासे’ जस्ता दाफा भजनले प्रेम र यौनको पर्वको रूपमा होलीलाई मनाउनको उद्देश्यलाई स्पष्ट गर्छ। यो पर्व परम्परागत रूपमा प्रेम, यौन र सामाजिक सम्बन्धका प्रतीकका रूपमा मनाइन्छ, जसमा युवकहरू युवतीहरूलाई प्रेम प्रस्ताव गर्नका लागि भजन गाउने गर्दछन्।
भक्तपुरका बासिन्दाले यो पर्वलाई धार्मिक र सांस्कृतिक रूपले महत्त्वपूर्ण मान्दै आएका छन्। यहाँको भिमसेन मन्दिरमा भिमसेन र द्रौपदीको यौन सम्बन्धका प्रतीकको पूजा गरिएको छ, जसलाई विकृति नभई सांस्कृतिक महत्वका रूपमा लिइन्छ। काठको लिङ्गको दर्शन गर्न आउने भक्तजनहरू यसलाई व्यापार वृद्धि र पारिवारिक सुखको प्रतीक मान्दछन्।
यो परम्परा आज पनि भक्तपुरका व्यापारीहरूद्वारा लिङ्गको दर्शन गर्ने, पूजा गर्ने र त्यसपछि पर्वको समाप्ति गर्दै पुनः लिङ्गलाई ब्रम्हायणी मन्दिरको खोलामा लगेर पखाल्ने परम्परा रहेको छ। यसरी लिङ्ग बोकेर लैजाने व्यक्तिको छोरा जन्मने विश्वास पनि छ।
अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष भनेको यस पर्वको सांस्कृतिक र धार्मिक महत्व हो, जसका बारेमा भक्तपुरका इतिहास र संस्कृतिविद् डा. पुरुषोत्तमलोचन श्रेष्ठले स्पष्ट गरे। उनले भने, “यहाँ जीवन छ, त्यसैले उत्सव छ, अनि उत्सव छ र त जीवन छ”, जसले परम्पराको गहिरो महत्वलाई दर्शाउँछ।
अर्थात, भक्तपुरमा होली पर्व एक परम्परागत सांस्कृतिक, धार्मिक र प्रेमको उत्सवको रूपमा मनाइन्छ, जसले समाजमा आत्मीयता र सम्मानको सन्देश फैलाउँछ।
