प्रकाश काफ्ले/काठमाडौं। भात संसारभरिका मानिसहरूको मुख्य आहार हो, विशेषगरी नेपाल, भारत तथा दक्षिण एसियाली देशहरूमा यसको प्रयोग अत्यधिक हुने गर्छ। परम्परागत रूपमा तातो भात खाने चलन भए पनि पछिल्लो समय “बासी” वा पकाएर चिस्याइएको भात स्वास्थ्यका दृष्टिले झन् फाइदाजनक हुन सक्छ भन्ने धारणा बलियो हुँदै गएको छ। धेरैलाई अचम्म लाग्न सक्छ, तर केही घण्टा वा १२–२४ घण्टासम्म फ्रिजमा राखेर चिस्याइएको भातमा ‘रेसिस्टेन्ट स्टार्च’ (Resistant Starch) को मात्रा बढ्ने भएकाले यसको पोषण गुणमा महत्वपूर्ण परिवर्तन आउँछ।
वैज्ञानिक रूपमा हेर्दा, जब भात पकाएर चिस्याइन्छ, त्यसमा भएको स्टार्चको संरचना परिवर्तन हुने प्रक्रियालाई ‘रेट्रोग्रेडेसन’ भनिन्छ। यस प्रक्रियापछि साधारण स्टार्च ‘रेसिस्टेन्ट स्टार्च’ मा परिणत हुन्छ, जुन हाम्रो सानो आन्द्राले सजिलै पचाउन सक्दैन। यही कारणले चिस्याइएको भातको ग्लाइसेमिक इन्डेक्स (Glycemic Index) कम हुन्छ, जसले रगतमा चिनीको मात्रा एक्कासी बढ्न दिँदैन। त्यसैले मधुमेह भएका व्यक्तिहरूका लागि यस्तो भात उपयोगी मानिन्छ। साथै, रेसिस्टेन्ट स्टार्च शरीरले पूर्ण रूपमा अवशोषण गर्न नसक्ने भएकाले यसबाट कम क्यालोरी प्राप्त हुन्छ र पेट लामो समयसम्म भरिएको महसुस हुने हुँदा तौल घटाउन पनि सहयोग पुग्छ।
यसका अतिरिक्त, चिस्याइएको भातमा भएको रेसिस्टेन्ट स्टार्च ठूलो आन्द्रामा पुगेपछि ‘प्रिबायोटिक’ को रूपमा काम गर्छ। यसले आन्द्रामा रहेका लाभदायक ब्याक्टेरियालाई पोषण दिन्छ, जसले पाचन प्रणाली सुधार गर्न, कब्जियत कम गर्न र समग्र पेट स्वास्थ्य राम्रो बनाउन मद्दत गर्छ। आयुर्वेद अनुसार पनि यस्तो भातले शरीरलाई चिसो राख्ने गुण हुन्छ, जुन विशेषगरी गर्मी मौसममा लाभदायक मानिन्छ।
तर, बासी वा चिस्याइएको भात खाँदा सुरक्षा अत्यन्त महत्त्वपूर्ण हुन्छ। पकाएको भातलाई लामो समय कोठाको तापक्रममा राख्दा बेसिलस सेरियस(Bacillus cereus) नामक ब्याक्टेरिया बढ्न सक्छ, जसले फुड पोइजनिङ गराउन सक्छ। त्यसैले भात पकाएको १ घण्टाभित्रै छोपेर फ्रिजमा राख्नुपर्छ। फ्रिजबाट निकालेको भातलाई फेरि तताएर खाँदा पनि रेसिस्टेन्ट स्टार्च नष्ट हुँदैन, त्यसैले तताएर खानु सुरक्षित र स्वस्थकर हुन्छ। साथै, यस्तो भात २–३ दिनभित्र खाइसक्नु उपयुक्त हुन्छ।
समग्रमा, चिस्याइएको वा बासी भात सही तरिकाले तयार र भण्डारण गरिएमा तातो भातभन्दा स्वास्थ्यका लागि बढी फाइदाजनक हुन सक्छ। यसले रगतमा चिनी नियन्त्रण, तौल व्यवस्थापन, र पाचन स्वास्थ्यमा सकारात्मक प्रभाव पार्ने भएकाले यसलाई सन्तुलित आहारको एक उपयोगी विकल्पका रूपमा लिन सकिन्छ।
प्रकाशित मिति : २०८३ बैशाख १ गते मङ्गलवार
