प्रकाश काफ्ले / काठमाडौं गोरखकाली रबर उद्योग लिमिटेड, जो गोरखा नगरपालिका–१३, मझुवामा अवस्थित छ, नेपालको औद्योगिक इतिहासको एक महत्वपूर्ण खम्बा हो। ३० जेठ २०४१ मा उद्योग विभागमा दर्ता भई २०४२ सालमा तत्कालीन राजा वीरेन्द्रबाट उद्घाटन गरिएको यो उद्योग नेपालकै एक मात्र टायर उत्पादन गर्ने उद्योग हो।
१. स्थापना र व्यावसायिक सफलताको स्वर्णकाल
चीन सरकारको प्राविधिक सहयोगमा स्थापित यस उद्योगले २०५० को दशकबाट व्यावसायिक उत्पादन सुरु गरेको थियो। सार्वजनिक–निजी साझेदारीको उत्कृष्ट नमुना मानिएको यस उद्योगले छोटो समयमै नेपाली बजारमा आफ्नो बलियो उपस्थिति जनाएको थियो:
• उत्पादन क्षमता: वार्षिक १ लाख २० हजार थान टायर उत्पादन गर्ने लक्ष्य राखेको यस उद्योगले वार्षिक करिब ८८ हजार थान सम्म टायर उत्पादन गरिरहेको थियो।
• विविधता: उद्योगले ट्रकका लागि १२ प्रकार, जिप र भ्यानका लागि ५ प्रकार, र साना कारका लागि ६ प्रकारका गुणस्तरीय टायर उत्पादन गर्थ्यो।
• लगानी र रोजगारी: नेपाल सरकार, एशियन डिभलपमेन्ट बैंक, आयल कर्पोरेशन, हिमाल सिमेन्ट, र साल्ट ट्रेडिङ जस्ता संस्थाहरूको लगानी रहेको यस उद्योगले करिब ४०० जनालाई प्रत्यक्ष रोजगारी दिएको थियो।
२. बजार विस्तार र अन्तर्राष्ट्रिय पहिचान
गोरखकाली टायरले स्वदेशी बजारको करिब ४० प्रतिशत माग एक्लै धान्ने सामर्थ्य राख्थ्यो।
• निर्यात: यहाँ उत्पादित टायरहरू नेपालमा मात्र सीमित नभई भारत, बंगलादेश र श्रीलङ्का लगायतका दक्षिण एसियाली मुलुकहरूमा समेत निर्यात हुन्थे।
• नेटवर्क: बजार व्यवस्थापनका लागि देशभरका ३० भन्दा बढी प्रमुख शहरहरूमा आफ्नै डिपोहरू सञ्चालनमा थिए।
३. वर्तमानको चुनौतीपूर्ण अवस्था
विगत एक दशकदेखि उद्योग पूर्ण रूपमा ठप्प छ। ६७० रोपनी क्षेत्रफलमा फैलिएको यो विशाल संरचना अहिले निम्न समस्याले ग्रसित छ:
• सम्पत्तिको क्षय: करिब १० अर्ब रुपैयाँ बराबरको राज्यको सम्पत्ति अहिले झाडी र घाँसले ढाकिएको छ।
• भौतिक अवस्था: करोडौँ मूल्यका मेसिनरीहरूमा खिया लागेको छ र परिसर सुनसान छ। हाल उद्योगको सुरक्षाका लागि केही गार्डहरू मात्र तैनाथ छन्।
४. पुन: सञ्चालनको सम्भावना र अबको बाटो
हालैका सरकारी अध्ययनहरू (DDA प्रतिवेदन २०८२/८३) ले उद्योगलाई पुन: ब्युँताउन सकिने आशा जगाएको छ। तर, यसका लागि केही ठोस कदमहरू चाल्नुपर्ने देखिन्छ:
• प्रविधि प्रतिस्थापन: पुरानो ‘बायस टायर’ प्रविधिलाई विस्थापित गरी आधुनिक ‘रेडियल टायर’ उत्पादन गर्ने मेसिनहरू जडान गर्नुपर्ने।
• निजी क्षेत्रको साझेदारी: सरकारले मात्र चलाउन कठिन हुने भएकाले सार्वजनिक–निजी साझेदारी (PPP) मोडलमा उद्योग अघि बढाउनु उपयुक्त हुने।
• नीतिगत सुधार: रुग्ण उद्योग सञ्चालन गर्ने सरकारी नीतिलाई व्यवहारमा उतार्दै वैदेशिक वा स्वदेशी लगानी भित्र्याउनु पर्ने।
अन्तमा
गोरखकाली रबर उद्योग केवल एउटा कारखाना मात्र नभई नेपालको औद्योगिक आत्मनिर्भरताको प्रतीक हो। यसको उचित व्यवस्थापन र आधुनिक प्रविधिको प्रयोग हुन सकेमा यसले फेरि पनि नेपालको टायर बजारमा नेतृत्वदायी भूमिका खेल्न सक्छ र ठूलो संख्यामा रोजगारी सिर्जना गर्न सक्छ।
प्रकाशित मिति : २०८२ चैत्र २१ गते शनिवार
