प्राचीन समुद्रबाट बने हिमालय: करोडौँ वर्षको भू-वैज्ञानिक यात्राको कथा

के नेपाल पहिला समुद्र थियो?

प्रकाश काफ्ले/काठमाडौँ ।के तपाईँ नेपाल पहिला समुद्र थियो भन्ने कुरा पत्याउनु हुन्छ?

वास्तवमा, नेपाल मात्र होइन, सम्पूर्ण हिमालय क्षेत्र कुनै समय समुद्रले ढाकिएको थियो।

आज हिमालमा भेटिने समुद्री जीवाश्म, सालिग्राम (एमोनाइट), र चुनढुङ्गाका चट्टानहरूले स्पष्ट देखाउँछन् कि यी भू–भागहरू कुनै समय टेथिस सागरको पिँध थिए। करोडौँ वर्षको भूवैज्ञानिक परिवर्तनपछि मात्र ती समुद्री क्षेत्रहरू उठेर आजका अग्ला हिमालमा परिणत भएका हुन्।

 

विश्वकै अग्लो हिमाल सगरमाथा सहितको विशाल हिमालय पर्वतमाला कुनै समय समुद्रको भाग थियो भन्ने तथ्य वैज्ञानिक अध्ययनले पुष्टि गरेको छ। करोडौँ वर्षसम्म चलेको महाद्वीपीय विस्थापन र शक्तिशाली प्लेटहरूको ठक्करका कारण आजको हिमालयको निर्माण भएको हो।

 

दुई महाद्वीपबीच फैलिएको टेथिस सागर

करिब २० करोड वर्षअघि पृथ्वीका महाद्वीपहरू अहिलेभन्दा फरक अवस्थामा थिए। उत्तरतर्फ लौरसिया र दक्षिणतर्फ गोन्डवाना नामका दुई विशाल महाद्वीपहरू थिए। यी दुई महाद्वीपहरूको बीचमा टेथिस सागर नामको विशाल समुद्र फैलिएको थियो।

आजको भारत र नेपाल रहेको भूभाग त्यतिबेला गोन्डवाना महाद्वीपको हिस्सा थियो र धेरै दक्षिणतिर, अन्टार्कटिका नजिकै अवस्थित थियो। टेथिस सागर समुद्री जीवहरूले भरिएको थियो। त्यहाँ एमोनाइट, प्रवाल तथा सूक्ष्म जीवहरू बस्थे। तिनका अवशेषहरू लाखौँ वर्षसम्म समुद्रको पिँधमा थुप्रिँदै गएर चुनढुङ्गा र अन्य अवसादी चट्टान बने।

भारतीय प्लेटको उत्तरतर्फ यात्रा

झण्डै १० करोड वर्षअघि भारतीय टेक्टोनिक प्लेट गोन्डवानाबाट छुट्टिएर तीव्र गतिमा उत्तरतर्फ सर्न थाल्यो। यो प्लेट युरेसियाली महाद्वीपतर्फ बढ्दै जाँदा टेथिस सागरको पिँधको भाग बिस्तारै युरेसियाली प्लेटको मुनि धकेलिँदै गयो। यस प्रक्रियालाई सबडक्शन भनिन्छ।

यसरी लाखौँ वर्षसम्म सागर क्रमशः खुम्चिँदै गयो र समुद्रको पिँधमा रहेका अवसादी चट्टानहरू दबाबका कारण खुम्चिन थाले।

महाद्वीपहरूको ठक्करबाट जन्मियो हिमालय

करिब ४ देखि ५ करोड वर्षअघि भारतीय प्लेट र युरेसियाली प्लेटबीच शक्तिशाली ठक्कर भयो। दुवै प्लेटहरू बाक्ला महाद्वीपीय प्लेट भएकाले कुनै पनि सजिलै तल भासिएन।

बरु, तीव्र दबाबका कारण समुद्रको पिँधमा रहेका चट्टानहरू खुम्चिएर माथि उठ्न थाले। यही प्रक्रियाले विशाल हिमालय पर्वतमालाको निर्माण गर्‍यो। समयक्रममा हावा, नदी र हिमनदीको क्षरणले आज देखिने जटिल हिमाली भू–आकृति तयार भयो।

हिमालमा भेटिएका समुद्री जीवाश्म

हिमालय समुद्रबाट बनेको प्रमाण उच्च हिमाली क्षेत्रमै भेटिन्छ। नेपालको कालीगण्डकी क्षेत्रमा पाइने सालिग्राम वास्तवमा एमोनाइट नामक समुद्री जीवका जीवाश्म हुन्।

त्यस्तै, सगरमाथाको शिखर नजिक देखिने “Yellow Band” नामक चट्टान समुद्री चुनढुङ्गाबाट बनेको हो, जसमा सूक्ष्म समुद्री जीवहरूको अवशेष पाइन्छ।

अझै उठिरहेको छ हिमालय

वैज्ञानिकहरूका अनुसार हिमालयको निर्माण प्रक्रिया अझै समाप्त भएको छैन। भारतीय प्लेट अझै पनि प्रतिवर्ष करिब २ देखि ५ सेन्टिमिटरका दरले उत्तरतर्फ सर्दै छ। यसले गर्दा हिमालय बिस्तारै अझै माथि उठिरहेको छ।

तर यही प्लेटहरूको निरन्तर दबाबका कारण भू–पर्पटीमा तनाव उत्पन्न हुन्छ, जसका कारण नेपाल लगायत हिमाली क्षेत्रमा बेला–बेलामा भूकम्प आउने गर्दछ।

 निष्कर्ष:

हिमालयको कथा केवल पहाड बन्ने कथा मात्र होइन, यो पृथ्वीको निरन्तर परिवर्तनको जिउँदो प्रमाण हो—जहाँ एक समयको विशाल समुद्र आज विश्वकै अग्लो पर्वतमालामा परिणत भएको छ।