प्रकाश काफ्ले / काठमाडौं । स्ट्रेट अफ होर्मुज विश्वकै सबैभन्दा संवेदनशील र रणनीतिक रूपमा महत्वपूर्ण समुद्री मार्गहरूमध्ये एक मानिन्छ। यो साँघुरो जालमार्गले पर्सियन गल्फ लाई ओमान खाडी हुँदै अरेबियन समुद्र र अन्ततः खुला महासागरसँग जोड्ने काम गर्छ। यसको उत्तरतर्फ इरान र दक्षिणतर्फ ओमान(विशेषगरी मुसान्दाम प्रायद्वीप) अवस्थित छन्।
करिब ३३ किलोमिटर चौडाइ भए पनि, ठूला तेल ट्यांकरहरूका लागि प्रयोग हुने वास्तविक मार्ग निकै साँघुरो हुन्छ। आवतजावतका लागि छुट्याइएको लेनहरू केही किलोमिटरमै सीमित छन्, जसले यसलाई अझै जोखिमपूर्ण बनाउँछ।
यो सानो जस्तो देखिने जलमार्गको महत्व अत्यन्त ठूलो छ। मध्यपूर्वका प्रमुख तेल उत्पादक राष्ट्रहरू—जस्तै साउदी अरेबिया, इराक, कुवेत, र संयुक्त अरब इमिरेट्स—बाट निर्यात हुने ठूलो मात्राको कच्चा तेल यही बाटो हुँदै विश्व बजारसम्म पुग्छ। अनुमान अनुसार, विश्वको झण्डै २० प्रतिशत तेल आपूर्ति दैनिक रूपमा यही मार्गबाट पार हुन्छ। त्यसैगरी, कतार बाट निर्यात हुने तरलीकृत प्राकृतिक ग्यास (LNG) को ठूलो हिस्सा पनि यही मार्गमा निर्भर छ। यसकारण, यो जलमार्ग अवरुद्ध भएमा तेल तथा ग्यासको आपूर्ति प्रभावित भई विश्व बजारमा मूल्य आकासिने, महँगी बढ्ने र आर्थिक अस्थिरता उत्पन्न हुने खतरा रहन्छ।
यसको भौगोलिक अवस्थिति र ऊर्जा आपूर्तिमा निर्भरता कै कारण यो क्षेत्र सधैं भू–राजनीतिक तनावको केन्द्र बन्दै आएको छ। इरान र संयुक्त राज्य अमेरिका बीचको द्वन्द्व, साथै अन्य शक्तिशाली राष्ट्रहरूको सैन्य उपस्थिति, यहाँ बेला–बेलामा तनाव र टकरावको अवस्था सिर्जना गर्छ। कतिपय अवस्थामा इरानले दबाबका रूपमा यो जलमार्ग बन्द गर्ने चेतावनी दिएको छ भने अमेरिका र उसका सहयोगीहरूले समुद्री आवागमन स्वतन्त्र रहनुपर्छ भन्ने अडान राख्दै आएका छन्। यस क्षेत्रमा सुरक्षा कायम राख्न अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा नौसैनिक सहकार्य गरिन्छ। तर पनि यसको संवेदनशीलता उच्च नै छ। सानो घटना—जस्तै तेल ट्यांकरमाथि आक्रमण, समुद्रमा बारुद बिछ्याउने, वा साना सैन्य झडप—ले पनि ठूलो संकट निम्त्याउन सक्छ र विश्व ऊर्जा बजारमा अस्थिरता ल्याउन सक्छ।
निष्कर्षमा, स्ट्रेट अफ हर्मुज केवल एउटा समुद्री मार्ग मात्र होइन, विश्व अर्थतन्त्रको प्रमुख “जीवनरेखा” हो। यहाँबाट हुने ऊर्जा आपूर्तिले विश्वको आर्थिक चक्रलाई चलायमान बनाइरहेको छ। त्यसैले, यस क्षेत्रमा हुने कुनै पनि तनाव वा अवरोधले विश्वव्यापी असर पार्ने निश्चित छ।
प्रकाशित मिति : २०८२ चैत्र २५ गते बुधवार
