प्रकाश काफ्ले / काठमाडौं । पछिल्ला केही समययता “पृथ्वी दुई टुक्रा हुँदैछ” भन्ने शीर्षकमा विभिन्न समाचार र सामाजिक सञ्जालमा चर्चा चुलिएको छ। हामी जस्ता सर्वसाधारण व्यक्तिहरू डराएका तथा हतोत्साहित पनि भएका हुन सक्छौँ? तर वैज्ञानिकहरूले यसलाई तत्कालको खतरा नभई पृथ्वीको दीर्घकालीन प्राकृतिक प्रक्रिया भएको स्पष्ट पारेका छन्। वास्तवमा, पृथ्वीको बाहिरी सतह ठोस देखिए पनि यो विभिन्न टेक्टोनिक प्लेटहरूमा विभाजित छ, जसलाई प्लेट टेक्टोनिक्स भनिन्छ। यी प्लेटहरू म्याग्माको ताप र आन्तरिक दबाबका कारण निरन्तर, तर अत्यन्तै ढिलो गतिमा चलिरहेका हुन्छन्।
यस प्रक्रियाको प्रमुख उदाहरण अफ्रिकाको पूर्वी भागमा देखिएको ‘इस्ट अफ्रिकन रिफ्ट’ प्रणाली हो। इथियोपियादेखि मोजाम्बिकसम्म फैलिएको यो विशाल दरार क्षेत्रमा अफ्रिकन प्लेट दुई भाग—न्युबियन प्लेट र सोमाली प्लेट—मा विभाजित हुँदैछ। वर्षमा करिब २ देखि ३ सेन्टिमिटरका दरले यी प्लेटहरू एकअर्काबाट टाढा सर्दै गएका छन्। सन् २००५ मा इथियोपियामा ३५ माइल लामो दरार अचानक देखिनु र सन् २०१८ मा केन्यामा देखिएको ठूलो चिराले यो प्रक्रियालाई अझ स्पष्ट बनाएको छ। यसरी लामो समयसम्म निरन्तर चलिरहने प्रक्रियाले अन्ततः अफ्रिका महादेश दुई भागमा विभाजित हुने सम्भावना देखिन्छ।
वैज्ञानिकहरूका अनुसार यदि यही गति कायम रह्यो भने आगामी ५ देखि १० करोड वर्षभित्र अफ्रिका महादेश दुई टुक्रा हुनेछ र बीचमा समुद्र प्रवेश गरी नयाँ महासागरको जन्म हुनेछ। यसले विश्वको नक्सा नै परिवर्तन गर्नेछ, जस्तै अतीतमा ‘पान्जिया’ नामक एउटै विशाल महाद्वीप टुक्रिएर आजका सात महादेश बनेका थिए। यस प्रकारको महाद्वीपीय बहाव (Continental Drift) पृथ्वीको इतिहासभरि निरन्तर चलिरहेको प्रक्रिया हो।
यद्यपि, यसलाई डरलाग्दो घटनाको रूपमा बुझ्नु आवश्यक छैन। वैज्ञानिक दृष्टिले यो पृथ्वीको पुनर्संरचनाको स्वाभाविक प्रक्रिया हो। तर यसको प्रभावस्वरूप भूकम्प, ज्वालामुखी विस्फोट, जमिन चिरिनु, तथा समुद्री सतहमा परिवर्तन जस्ता गतिविधिहरू बढ्न सक्छन्, जसले स्थानीय जनजीवन र पर्यावरणमा असर पार्न सक्छ। आधुनिक प्रविधि—जस्तै स्याटेलाइट र GPS—मार्फत वैज्ञानिकहरूले यी गतिविधिहरूको निरन्तर निगरानी गरिरहेका छन्।
त्यसैले, “पृथ्वी दुई टुक्रा हुँदैछ” भन्ने दाबीलाई तत्कालको डरको रूपमा बुझ्नु गलत हो। यो प्रक्रिया करोडौँ वर्षको समयावधिमा हुने भएकाले मानव जीवनमा प्रत्यक्ष असर पार्ने अवस्था छैन। बरु, यसले पृथ्वी निरन्तर परिवर्तनशील छ भन्ने वैज्ञानिक सत्यलाई उजागर गर्छ। वर्तमान समयमा देखिएका चिरा र दरारहरू पृथ्वीको गतिशीलता र भित्री शक्तिको प्रमाण मात्र हुन्। यसलाई डरको सट्टा विज्ञानको रोचक र अध्ययनयोग्य विषयको रूपमा बुझ्नु आवश्यक छ।
प्रकाशित मिति : २०८२ चैत्र ९ गते सोमवार
