के तपाईंलाई थाहा छ? बिहानभन्दा बेलुका तपाईंको उचाइ घट्छ—दिनभरिमा शरीर करिब १ सेन्टिमिटरसम्म होचो हुन्छ

प्रकाश काफ्ले / काठमाडौं । यदि हाम्रो शरीरको उचाइ बिहान र बेलुका समान भएन भने नडराउनु होला?? मानव शरीरको उचाइ दिनभर एकनासको रहँदैन भन्ने तथ्य धेरैका लागि अचम्म लाग्न सक्छ, तर वैज्ञानिक अध्ययनहरूले यो पूर्ण रूपमा प्राकृतिक प्रक्रिया भएको पुष्टि गरेका छन्। सामान्यतया एक स्वस्थ वयस्क व्यक्ति बिहान उठ्दा बेलुकाको तुलनामा करिब १ देखि २ सेन्टिमिटरसम्म अग्लो हुने गर्दछ। यो परिवर्तन कुनै रोग वा समस्या नभई शरीरको संरचना, विशेषगरी मेरुदण्ड (spine) र पृथ्वीको गुरुत्वाकर्षण बलबीचको अन्तरक्रियाको परिणाम हो। मानव मेरुदण्ड करिब ३३ वटा साना हड्डीहरू, जसलाई कशेरुका (vertebrae) भनिन्छ, बाट बनेको हुन्छ। यी हड्डीहरूको बीचमा ‘इन्टरभर्टिब्रल डिस्क’ नामक नरम, लचिलो र स्पञ्जजस्तो संरचना हुन्छ, जसको ठूलो हिस्सा पानी र तरल पदार्थले बनेको हुन्छ। दिनभरि हामी उभिँदा, हिँड्दा, बस्दा वा शारीरिक काम गर्दा पृथ्वीको गुरुत्वबलले मेरुदण्डमा निरन्तर दबाब सिर्जना गर्छ। यस प्रक्रियालाई ‘स्पाइनल कम्प्रेसन’ भनिन्छ। यस्तो दबाबका कारण डिस्कहरू थिचिन्छन् र तिनमा रहेको तरल पदार्थ बिस्तारै बाहिर निस्कन्छ, जसले गर्दा डिस्कको मोटाइ घट्न पुग्छ। परिणामस्वरूप, दिन ढल्दै जाँदा मानिसको उचाइमा सानो गिरावट देखिन्छ र बेलुकासम्म व्यक्ति बिहानभन्दा केही होचो देखिन्छ। तर यो परिवर्तन स्थायी हुँदैन। राति सुत्दा शरीर तेर्सो अवस्थामा रहने भएकाले मेरुदण्डमा पर्ने ठाडो गुरुत्वाकर्षणीय दबाब निकै कम हुन्छ। यस अवस्थामा ‘ओस्मोसिस’ प्रक्रियामार्फत डिस्कहरूले पुनः वरपरका तन्तुहरूबाट तरल पदार्थ सोस्छन्, जसलाई ‘रिहाइड्रेसन’ भनिन्छ। करिब ८ देखि १० घण्टाको आरामपछि यी डिस्कहरू पुनः आफ्नो मूल आकारमा फर्किन्छन् र मेरुदण्ड फेरि तन्किन्छ। यही कारणले गर्दा बिहान उठ्दा मानिसको उचाइ दिनभरिका अन्य समयमा भन्दा बढी मापन हुन्छ। यो प्रक्रिया पृथ्वीबाहिर झन् रोचक रूपमा देखिन्छ। अन्तरिक्षमा गुरुत्वाकर्षणको अभाव हुँदा मेरुदण्डमा कुनै दबाब नपर्ने भएकाले अन्तरिक्षयात्रीहरूको उचाइ अस्थायी रूपमा करिब २ इन्चसम्म बढेको देखिन्छ। यसले पनि पृथ्वीमा हुने दैनिक उचाइ परिवर्तन गुरुत्वाकर्षणसँग प्रत्यक्ष रूपमा सम्बन्धित रहेको पुष्टि गर्छ। अर्कोतर्फ, उमेर बढ्दै जाँदा इन्टरभर्टिब्रल डिस्कहरूले तरल पदार्थ सोस्ने क्षमता घट्दै जान्छ, जसका कारण बुढ्यौलीमा मानिसको उचाइ स्थायी रूपमा केही घट्न सक्छ। विज्ञहरूका अनुसार बिहान र बेलुकाको उचाइमा देखिने सानो फरक पूर्ण रूपमा सामान्य हो र यसले स्वास्थ्यमा कुनै नकारात्मक असर पार्दैन। बरु, यसले मानव शरीरको लचकता, अनुकूलन क्षमता र निरन्तर परिवर्तनशील प्रकृतिलाई देखाउँछ। त्यसैले उचाइ मापन गर्दा समयको विशेष ध्यान दिनुपर्छ—बिहान नापिएको उचाइ सबैभन्दा वास्तविक र उच्च मानिन्छ भने बेलुका गुरुत्वाकर्षणको प्रभावका कारण केही कम देखिन्छ