प्रकाश काफ्ले / काठमाडौं । नेपाली समाज र हिन्दू धर्मशास्त्रको गहिरो मान्यता अनुसार परिवारमा कसैको मृत्यु हुँदा नुन बार्ने परम्परालाई अत्यन्त महत्त्वपूर्ण र अनिवार्य संस्कारको रूपमा हेरिन्छ। धार्मिक र आध्यात्मिक दृष्टिकोणबाट हेर्दा, नुनलाई मानिसको स्वाद, रसास्वादन र भौतिक सुखको मुख्य स्रोत मानिन्छ। १३ दिनको आशौच वा जुठो बार्ने अवधि भनेको मृतकको आत्माको सद्गतिका लागि गरिने एक प्रकारको कठोर आध्यात्मिक साधना हो। यस्तो समयमा परिवारका सदस्यहरूले स्वाद र विलासिताको त्याग गरेर सात्विक जीवन बिताउनु पर्ने हुन्छ, जसले गर्दा उनीहरूको ध्यान भौतिक संसारबाट हटेर मृतकप्रति केन्द्रित होस् र आत्माले शान्ति पाओस् भन्ने विश्वास गरिन्छ। नुनको त्यागलाई एक प्रकारको “बलिदान” वा “तपस्या” को रूपमा लिइन्छ, जसले जीवित सदस्यहरूको इन्द्रियमाथि नियन्त्रण राख्न र मानसिक पवित्रता कायम राख्न मद्दत गर्दछ।
यस परम्पराको अर्को पक्ष स्वास्थ्य र विज्ञानसँग पनि जोडिएको छ। शोकको समयमा मानिसको मानसिक अवस्था अत्यन्तै विचलित र संवेदनशील हुने गर्दछ, जसले गर्दा शरीरको पाचन शक्ति र रोग प्रतिरोधात्मक क्षमतामा ह्रास आउन सक्छ। नुनमा हुने सोडियमले रक्तचाप बढाउने र शरीरमा एक प्रकारको उत्तेजना पैदा गर्ने गर्दछ। यस्तो बेला उत्तेजित हुनु भन्दा शान्त र संयमित रहनु स्वास्थ्यका लागि लाभदायक हुने भएकाले नुन बिनाको सादा भोजनले शरीरलाई हल्का राख्न र मानसिक तनाव कम गर्न सहयोग पुर्याउँछ। साथै, नुन बिनाको खानाले मानिसमा रिस, राग र उत्तेजना घटाएर करुणा र वैराग्यको भावना जागृत गराउन मद्दत गर्छ, जुन शोकको समयमा आवश्यक मानिन्छ।
सामाजिक र सांस्कृतिक रूपमा पनि नुन बार्नुले एउटा ठूलो अर्थ बोकेको हुन्छ। यसले परिवार र नजिकका नातागोतालाई एउटै कडा अनुशासनको घेराभित्र बाँध्ने काम गर्छ, जसले गर्दा सबै सदस्यहरूले समान रूपमा दुःख बाँडेको र मृतकप्रति ऐक्यबद्धता जनाएको देखिन्छ। यो एउटा यस्तो समय हो जहाँ मानिसले आफ्नो दैनिक सुख-सुविधालाई बिर्सेर जीवनको नश्वरता र सत्यतालाई आत्मसात् गर्ने मौका पाउँछ। त्यसैले, नुन बार्ने चलन केवल एउटा अन्धविश्वास वा पुरानो रीति मात्र नभएर यो स्वास्थ्य सचेतना, आत्म-अनुशासन, र मृतकप्रतिको अटुट श्रद्धा व्यक्त गर्ने एक गहिरो मनोवैज्ञानिक र संस्कारगत पद्धति हो।
प्रकाशित मिति : २०८२ चैत्र २० गते शुक्रवार
