प्रकाश काफ्ले/काठमाडौं । हालै अन्तरिक्ष अनुसन्धानको क्षेत्रमा एक अत्यन्तै रोचक र महत्त्वपूर्ण घटना सार्वजनिक भएको छ, जसले वैज्ञानिक समुदायमा ठूलो उत्साह पैदा गरेको छ। ब्रह्माण्डको अनन्त गहिराइबाट आउने दुर्लभ वस्तुहरू मानवका लागि सधैं जिज्ञासा र अध्ययनको विषय रहँदै आएका छन्। यस्तै क्रममा वैज्ञानिकहरूले “ थ्री आई/एटलास” नामक एक नयाँ अन्तरनक्षत्रिय (interstellar) पिण्ड पहिचान गरेका छन्, जुन हाम्रो सौर्यमण्डलमा प्रवेश गरेको तेस्रो प्रमाणित यस्ता प्रकारको वस्तु हो।
यस पिण्डको खोज सन् २०२५ जुलाई १ मा चिलीस्थित ATLAS (Asteroid Terrestrial-impact Last Alert System) टेलिस्कोप प्रणालीमार्फत गरिएको थियो। प्रारम्भिक चरणमा यसको असामान्य चमक र अत्यधिक गतिको कारण यसलाई कृत्रिम वा परग्रही (एलियन) यान हुन सक्ने अड्कलबाजीसमेत गरिएको थियो। हार्वर्ड विश्वविद्यालयका प्राध्यापक एभी लोब लगायत केही वैज्ञानिकहरूले यसको ‘अनौठो’ प्रकृतिका कारण यस्तो सम्भावना औंल्याएका थिए। तर पछिल्ला अध्ययनहरू—विशेष गरी हबल स्पेस टेलिस्कोप र जेम्स वेब स्पेस टेलिस्कोप (JWST) बाट प्राप्त तथ्याङ्क—ले यसलाई पूर्ण रूपमा प्राकृतिक अन्तरनक्षत्रिय पुच्छ्रेतारा (interstellar comet) भएको पुष्टि गरेका छन्।
यसअघि सन् २०१७ मा ʻOumuamua र २०१९ मा 2I/Borisov जस्ता अन्तरनक्षत्रिय वस्तुहरू पत्ता लागेका थिए। तर “3I/ATLAS” आकार, गति र वैज्ञानिक महत्त्वका हिसाबले अझ विशिष्ट मानिएको छ। सुरुमा यसको आकार १०–२० किलोमिटर अनुमान गरिए पनि पछिल्ला अध्ययनहरूले यसको ठोस नाभिक (nucleus) को व्यास करिब ४४० मिटरदेखि ५.६ किलोमिटर बीचमा रहेको देखाएका छन्। यसको गति करिब ५८ किलोमिटर प्रति सेकेन्ड (झण्डै १,३०,००० माइल प्रति घण्टा) रहेको छ, जुन अघिल्ला अन्तरनक्षत्रिय पाहुनाहरूभन्दा निकै तीव्र हो। वैज्ञानिक विश्लेषणअनुसार यो पिण्ड करिब ३ देखि ११ अर्ब वर्ष पुरानो हुन सक्छ, जसले संकेत गर्छ कि यो हाम्रो सौर्यमण्डलको जन्म हुनुभन्दा धेरै पहिले नै अर्को अज्ञात तारामण्डलमा बनेको थियो। यसले बोकेको कार्बन डाइअक्साइड लगायतका ग्यासहरूले बाह्य तारामण्डलहरूको रासायनिक संरचना बुझ्न महत्वपूर्ण जानकारी प्रदान गरेका छन्।
यस पिण्डले आफ्नो यात्राको क्रममा २०२५ अक्टोबर २९ मा सूर्यको सबैभन्दा नजिकको बिन्दु (perihelion) पार गरेको थियो। त्यसपछि डिसेम्बर १९ मा यो पृथ्वीको सबैभन्दा नजिक (करिब १७ करोड माइल टाढा) पुगेको थियो, जसले वैज्ञानिकहरूलाई यसको नजिकबाट अध्ययन गर्ने महत्वपूर्ण अवसर प्रदान गर्यो। हाल (मार्च २०२६) यो बृहस्पति ग्रहको कक्षा पार गर्दै सौर्यमण्डलको बाहिरी भागतर्फ अघि बढिरहेको छ। यसको कक्षा ‘हाइपरबोलिक’ भएकाले यो फेरि कहिल्यै फर्केर नआउने निश्चित छ।
यद्यपि हालसम्म यो पिण्ड पृथ्वीका लागि कुनै प्रत्यक्ष खतरा नभएको स्पष्ट पारिएको छ, यसको अध्ययनले ब्रह्माण्डको उत्पत्ति, अन्य तारामण्डलहरूको संरचना तथा सम्भावित जीवनको सम्भावनाबारे नयाँ तथ्यहरू उजागर गर्ने अपेक्षा गरिएको छ। साथै, यस्तो अन्तरनक्षत्रिय पिण्डहरूको अध्ययन अत्यन्त दुर्लभ अवसर भएकाले यसले अन्तरिक्ष विज्ञानमा नयाँ अध्याय थप्ने विश्वास गरिएको छ।
यद्यपि यसमा कुनै एलियन प्रविधिको प्रमाण भेटिएको छैन, “3I/ATLAS” ले एउटा महत्वपूर्ण सत्य पुनः पुष्टि गरेको छ—हामी बस्ने सौर्यमण्डल एक्लो होइन, र ब्रह्माण्डका अन्य भागबाट पनि यस्ता पिण्डहरू हाम्रो नजिक आइपुग्न सक्छन्। आगामी दिनहरूमा थप अनुसन्धान र अवलोकनपछि यसबारे अझ स्पष्ट र गहिरो जानकारी सार्वजनिक हुने अपेक्षा गरिएको छ।
प्रकाशित मिति : २०८२ चैत्र १४ गते शनिवार
