मन्दिरका छानामा किन हुन्छन् यौन दृश्यका मूर्तिहरू? – ऐतिहासिक, धार्मिक र वैज्ञानिक कारण

प्रकाश काफ्ले/काठमाडौँ। तपाईँले कहिले देख्नुभएको छ,प्रायजसो कीर्तिपुरको उमा महेश्वर मन्दिर कीर्तिपुरको विष्णुदेवी मन्दिर तथा विभिन्न मन्दिरहरू छततिर यौन क्रियाकलापको दृश् पक्कै पनि देख्नुभएको छ होला? काठमाडौँ उपत्यका का धेरै ऐतिहासिक मन्दिरहरूमा छानाका काठका टुँडाल र बाहिरी भागमा यौन क्रियाकलाप देखाउने मूर्तिहरू देख्न सकिन्छ। धेरै मानिसलाई यो दृश्य अनौठो लागे पनि इतिहासकार र अनुसन्धानकर्ताहरूका अनुसार यी मूर्तिहरू प्राचीन धार्मिक विश्वास, सांस्कृतिक परम्परा र कलात्मक अभिव्यक्तिसँग सम्बन्धित छन्।

यी प्रकारका काठका मूर्तिहरू मुख्यतः मल्ल वंश को शासनकाल (१२औँदेखि १८औँ शताब्दी) मा निर्माण गरिएका मन्दिरहरूमा बढी देखिन्छन्। त्यतिबेला काठमाडौँ उपत्यकामा बनेका पगोडा शैलीका मन्दिरहरूलाई सजाउन नेवार कलाकारहरूले अत्यन्तै सुक्ष्म काठका कलाकृतिहरू बनाउने गर्थे।

धार्मिक र सांस्कृतिक कारण

इतिहासकारहरूका अनुसार यस्ता यौन दृश्य भएका मूर्तिहरू राख्नुको पहिलो कारण दुष्ट आत्मा वा नकारात्मक शक्तिबाट मन्दिरलाई जोगाउनु थियो। हिन्दु र बौद्ध धर्म सम्बन्धी पुराना विश्वास अनुसार यस्ता दृश्य देखेर दुष्ट आत्माहरू लाज मान्ने वा ध्यान विचलित हुने भएकाले मन्दिरभित्र प्रवेश नगर्ने मान्यता थियो।

अर्को कारण उत्पत्ति र प्रजननको प्रतीक हो। प्राचीन दक्षिण एशियाली संस्कृतिमा यौनलाई जीवनको प्राकृतिक र पवित्र पक्षको रूपमा हेरिन्थ्यो। त्यसैले मन्दिरमा यस्ता मूर्तिहरू राखेर जीवनको निरन्तरता र सृष्टिको प्रतीक देखाइन्थ्यो।

यसका साथै यसमा तान्त्रिक परम्परा को प्रभाव पनि देखिन्छ। तान्त्रिक दर्शनमा स्त्री र पुरुष ऊर्जाको मिलनलाई ब्रह्माण्डीय सन्तुलन र आध्यात्मिक शक्तिको प्रतीक मानिन्छ। त्यसैले यौन मिलनलाई केवल शारीरिक क्रिया मात्र नभई दैवी शक्ति र सृष्टिको प्रतीकका रूपमा पनि व्याख्या गरिन्छ।

केही विद्वानहरूका अनुसार मन्दिरको बाहिरी भागमा यस्ता मूर्तिहरू राख्नुको अर्को उद्देश्य मानिसलाई सांसारिक इच्छाहरू बाहिरै छोडेर मात्र मन्दिरभित्र प्रवेश गर्न सम्झाउनु पनि हो।

वैज्ञानिक वा समाजशास्त्रीय कारण

केही अनुसन्धानकर्ताहरूले यसलाई मानव व्यवहार र समाज व्यवस्थासँग सम्बन्धित व्यावहारिक कारण पनि मान्छन्।

1. यौन शिक्षा (Sex Education):

   मध्यकालीन समयमा औपचारिक शिक्षा प्रणाली सीमित थियो। त्यसैले समाजमा विवाह, परिवार र प्रजननसम्बन्धी ज्ञानलाई प्रतीकात्मक रूपमा कला र मूर्तिहरू मार्फत प्रस्तुत गरिएको मानिन्छ। यसले मानिसलाई यौन जीवन र परिवार निर्माणबारे अप्रत्यक्ष जानकारी दिन्थ्यो।

2. मनोवैज्ञानिक प्रभाव:

   मानव मस्तिष्कमा यौन दृश्यहरूले तुरुन्त ध्यान आकर्षित गर्छन्। मनोविज्ञान अनुसार यस्ता चित्रहरूले मानिसको ध्यान बाहिरी भागमै केन्द्रित गराउने भएकाले मानिसले मन्दिरभित्र प्रवेश गर्दा आफ्नो ध्यान आध्यात्मिकतामा केन्द्रित गर्न सक्ने मान्यता पनि रहेको छ।

3. प्राकृतिक जीवनचक्रको स्वीकृति:

   जीवविज्ञान अनुसार प्रजनन सबै जीवहरूको अस्तित्व कायम राख्ने आधार हो। त्यसैले प्राचीन समाजले जीवनको वैज्ञानिक सत्य — जन्म, प्रजनन र निरन्तरता लाई कला र धार्मिक संरचनामा पनि समेटेको हुनसक्छ।

आज पनि यस्ता कलाकृतिहरू भक्तपुर, ललितपुर (पाटन) र काठमाडौँका विभिन्न ऐतिहासिक मन्दिरहरूमा देख्न सकिन्छ। यी मूर्तिहरू उपत्यकाको समृद्ध नेवार कला, संस्कृति र धार्मिक दर्शनको महत्वपूर्ण हिस्सा मानिन्छन्।

इतिहासकारहरूका अनुसार यी मूर्तिहरूले प्राचीन समाजले यौनलाई लज्जाको विषय नभई जीवन, सृष्टि र मानव अस्तित्वको स्वाभाविक र आवश्यक भाग को रूपमा हेर्ने दृष्टिकोणलाई पनि स्पष्ट रूपमा देखाउँछन्।